Overheid kan vertrouwen bevorderen door op een intelligente manier transparant te zijn

Femke de Vries is managing partner bij &samhoud

Waar de Raad van State zich meestal buigt over wetsvoorstellen van het kabinet, trad ze vorige week bij hoge uitzondering naar buiten met een ongevraagd advies. De Raad maakt zich zorgen over wat zij ‘de toename van een incident-gedreven verantwoordingscultuur’ noemt.

Illustratie: Hein de Kort voor Het Financieele Dagblad

Elk incident in de maatschappij leidt tot gedetailleerde verzoeken om informatie. Op die verzoeken volgt onmiddellijk de vraag wie binnen de overheid tekort is geschoten en welke consequenties dat moet hebben. Het gevolg is een afrekencultuur, met als risico dat bewindspersonen zich van zaken afzijdig houden, risico’s uit de weg gaan of bij anderen neerleggen, aldus de Raad.

Zo bestaat de kans dat de roep om steeds meer transparantie leidt tot angst en uiteindelijk eerder tot minder dan tot meer verantwoording.

Schuldvraag

Tien dagen voor publicatie van het Raadsadvies deed zich een treffende illustratie voor van precies dat maatschappelijke fenomeen dat de Raad aan de orde stelt. De uit de hand gelopen Black Lives Matter-demonstratie op de Dam leidde tot een uitgebreid debat over de schuldvraag. En tot de roep om bekendmaking van het whatsapp-verkeer tussen minister van Justitie Ferd Grapperhaus en de burgemeester van Amsterdam Femke Halsema. Het resultaat was dat heel Nederland deelgenoot werd gemaakt van een weinig verheffende app-wisseling tussen twee ruziënde gezagsdragers. Het droeg niet bij aan hun gezag.

Toch is te verwachten dat bij een volgend incident de roep om transparantie weer even sterk klinkt. Als we het kunnen zien en controleren kunnen we erop vertrouwen dat er geen zaken gebeuren die het daglicht niet kunnen verdragen, is de gedachte. Transparantie leidt tot ‘peace of mind’ laat Dave Eggers de hoofdpersoon in zijn roman ‘De Cirkel’ zeggen. Het boek speelt zich af in een maatschappij waarin elke handeling van elke inwoner transparant is. Het resultaat is beklemmend. Wie wil er leven in een maatschappij waarin alles dat hij zegt en doet zichtbaar is voor anderen? Grapperhaus en Halsema zullen zich in zo’n samenleving hebben gewaand.

Afrekencultuur

De overtuiging dat transparantie noodzakelijk is en bijdraagt aan vertrouwen is sterk. Dat is niet ten onrechte. De Raad van State wijst er terecht op dat het afleggen van publieke verantwoording van groot maatschappelijk belang is. Transparantie speelt daarbij een belangrijke rol. Het draagt in beginsel ook bij aan vertrouwen omdat burgers meer weten over wat de overheid doet en de overheid daardoor meer vertrouwd wordt.

Aan de andere kant kan transparantie leiden tot een nadruk op incidenten en een afrekencultuur. Het Amsterdamse voorbeeld laat zien dat transparantie niet vanzelf zorgt voor vertrouwen maar ook tot afbreuk van het gezag kan leiden. Daarom kunnen vraagtekens worden gezet bij een ongeclausuleerde roep om transparantie. Beter is rekening te houden met wat bekend is over het effect van transparantie op vertrouwen.

Niet hoe, maar waarom

Het is goed onderscheid te maken tussen transparantie over het ‘hoe’ en over het ‘waarom’. In de eerste categorie wordt volledige openheid gegeven over het door de overheid gevolgde proces. In de tweede over het ‘waarom’ van de genomen beslissingen.

Het zal geen verbazing wekken dat de tweede categorie, het uitleggen van de rationale van genomen besluiten, een grotere bijdrage levert aan het vertrouwen in die besluiten. Toch wordt vaak volstaan met transparantie over het gevolgde proces alleen. Die procestransparantie waarbij de burger precies kan volgen wie wat heeft gezegd op welk moment, leidt soms eerder tot teleurstelling bij de burger dan tot vertrouwen. Besluitvormers blijken ook maar mensen, die nu ook weer niet zo’n verheffende gedachtewisseling blijken te hebben gevoerd, het ook niet precies weten of zelfs ruziënd tot hun besluit zijn gekomen.

‘Volledige openheid lijkt misschien goed, maar kan juist leiden tot daling van het vertrouwen’

Zo’n vorm waarbij alles transparant is, lijkt misschien goed, maar brengt dus ook het risico met zich dat het vertrouwen in de overheid daalt. Openheid over de redenen voor gemaakte keuzes daarentegen levert in het algemeen juist wél een positieve bijdrage aan vertrouwen. Dat geldt zelfs als door de overheid fouten zijn gemaakt. Uitleg over de reden van die fouten helpt. Deze gerichte vorm van transparantie voorkomt dat burgers en Kamerleden door de bomen het bos niet meer zien door een overvloed aan informatie over het proces.

Ongerustheid

Belangrijk inzicht uit het onderzoek naar transparantie is dat het effect afhankelijk is van het onderwerp. Deens onderzoek laat zien dat transparantie over besluitvorming waarbij een lastige ethische afweging moet worden gemaakt, zoals die tussen geld en gezondheid, niet bijdraagt aan vertrouwen. Bijvoorbeeld bij besluiten over de financiering van dure medicijnen, of de afweging in de coronacrisis tussen de bescherming van onze gezondheid en economische belangen. Volledige transparantie over zo’n afweging leidt eerder tot ongerustheid dan tot vertrouwen.

Als het creëren van vertrouwen het doel is, is het daarom de vraag of de volledige verantwoording over dit soort besluiten niet beter achter de schermen kan plaatsvinden. Want dat verantwoording moet plaatsvinden staat buiten kijf.

De Raad stelt in haar persbericht bij het rapport dat uitleggen wat de overheid doet en waarom ze doet wat ze doet, cruciaal is voor het vertrouwen van de burger in de overheid. Daar is geen speld tussen te krijgen. Maar dat vertrouwen is geen automatisme en ontstaat alleen door een intelligente vorm van transparantie.

Femke de Vries is managing partner bij &samhoud, bijzonder hoogleraar toezicht aan de Rijksuniversiteit Groningen en oud-bestuurslid van toezichthouder AFM. Reageer via expert@fd.nl.

Share and Enjoy:
  • Print
  • Facebook
  • Twitter
  • LinkedIn
  • email

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *