De werkelijkheid is te complex om in dashboards te vangen

Femke de Vries is managing partner bij &samhoud

‘Navigeren in de mist’ was het voor het kabinet de afgelopen maanden, volgens premier Mark Rutte. Honderd procent van de beslissingen nemen met vijftig procent van de informatie. Maar dankzij het nieuwe coronadashboard, met gegevens over besmettingen en drukte in steden en parken, zo vertelde vicepremier Hugo de Jonge, kunnen we nu remmen en gas geven wanneer het nodig is. Hij keek er opgelucht bij, tijdens de persconferentie. Kennis is macht. Zeker in tijden van crisis.

Illustratie: Hein de Kort voor Het Financieele Dagblad

Het verzamelen van zoveel mogelijk informatie is een bekende reflex om onzekerheden te lijf te gaan. Die reflex beperkt zich niet tot de overheid en doet zich bepaald niet alleen voor in tijden van crisis. Ik hoor regelmatig bestuursleden klagen over de niet te stillen honger naar informatie van commissarissen en toezichthouders. Hun vragen worden trouwens mede ingegeven doordat ook zij verantwoording moeten afleggen en niet het verwijt willen krijgen een risico te hebben ‘gemist’. Het resultaat: dashboards van vele pagina’s met kleurtjes, stoplichten en cijfers tot achter de komma.

Hoewel iedereen begrijpt dat de werkelijkheid niet op afstand bestuurbaar is, geeft het idee dat we met informatie controle kunnen uitoefenen over een situatie een gevoel van veiligheid. Als een soort controlepaneel van de werkelijkheid.

Illusie van controle

Maar meer informatie leidt niet per se tot betere besluitvorming of betere beheersing van risico’s. Als we beschikken over meer informatie zijn we geneigd ons eigen oordeelsvermogen te overschatten. Onderzoek laat zien dat deze illusie van controle, het gevoel dat we de werkelijkheid kunnen sturen, er voor zorgt dat we meer risico’s nemen. We zijn ook minder bereid om te leren. En alternatieve ideeën die niet in onze denkwereld passen, schuiven we terzijde. Te veel vertrouwen op dashboards is alleen al om die reden riskant.

Een dashboard is vooral een reflectie van de bekende situatie. Onverwachte gebeurtenissen vind je er zelden op terug. Zoals het dashboard van een auto ook niet waarschuwt voor een plots overstekende fietser. Als je de informatie al hebt dat een onverwachte gebeurtenis zich zal voordoen, dan wordt dat als risico meestal laag ingeschat. We overschatten immers de kans dat zich bekende risico’s voordoen en onderschatten zaken die we nog nooit hebben meegemaakt. Bovendien zullen we recente informatie zwaarder wegen dan oude informatie. De komende tijd schatten we het risico op een wereldwijde pandemie hoger in dan voorheen. Maar de vraag is wat daarvan op lange termijn de waarde is. De ervaring leert immers dat de volgende crisis een andere zal zijn.

‘Er zijn maar weinig dashboards die een dynamisch inzicht geven in risico’s’

Een andere tekortkoming van dashboards is dat ze vaak statisch zijn. Ze geven zelden aan hoe een risico zich ontwikkelt. Een klein risico dat snel groeit, verdient misschien evenveel aandacht als een groot risico dat zich niet ontwikkelt. Er zijn maar weinig dashboards die een dynamisch inzicht geven in risico’s. Maar het belangrijkste is wellicht dat door risico’s te vangen in ‘absolute’ scores en kleuren, wordt gesuggereerd dat alles meetbaar en beheersbaar is.

Dan nog zou je kunnen denken dat wanneer het niet baat, het ook niet schaadt een uitgebreid dashboard bij te houden. Ook daar is het nodige over te zeggen: het verzamelen van al die informatie kost veel tijd. Maar belangrijker, een overvloed aan informatie kan er voor zorgen dat bestuurders of commissarissen het grote plaatje uit het oog verliezen. Ik moest denken aan de bekende oefening met het filmpje van basketballende jongens. De kijker wordt gevraagd te tellen hoe vaak de bal wordt overgegooid. Terwijl de bal heen en weer gaat, mist al tellend ongeveer de helft van de mensen dat in het filmpje tussen de basketballers prominent in beeld een grote zwarte gorilla verschijnt. We zijn zo bezig het aantal worpen te tellen dat we zelfs een gorilla missen.

Zo kan het ook gemakkelijk gaan met risico’s. Dat zoiets niet denkbeeldig is illustreert Harvard-hoogleraar Malcolm Sparrow met een voorbeeld uit de praktijk van de Amerikaanse belastingdienst. Die richtte zich bij de bestrijding van fraude jarenlang op fouten in de aangiften van geregistreerde belastingbetalers. Maar de Amerikaanse overheid bleek de meeste belasting mis te lopen doordat een grote groep mensen zich überhaupt nooit had gemeld als belastingbetaler. Die groep stond echter niet op het dashboard en bleef daarom buiten beeld.

Hele plaatje

Een dashboard met sturingsinformatie heeft ontegenzeggelijk een belangrijke functie. Maar het is belangrijk ook geregeld met enige afstand naar de vakjes en kleurtjes te kijken. Wie dicht bij een schilderij staat ziet immers ook niet het hele plaatje. Welk beeld rijst op uit het geheel van informatie? Welke onderlinge verbanden en patronen zien we? Wat zijn daarvan grondoorzaken en hoe kunnen die in de toekomst tot problemen leiden? Welke keuzes hebben degenen die de dashboards vullen gemaakt? En wat is er dat we niet zien?

Het zou verfrissend zijn als commissarissen en bestuurders zich van tijd tot tijd afvragen welke vragen ze aan hun organisatie zouden stellen als alle dashboards waren afgeschaft. Of welke vragen ze zouden stellen als dat er slechts drie mogen zijn. Dashboards zijn belangrijk als stuurinformatie. Maar wie richting wil geven zal ze vooral moeten gebruiken als startpunt voor het gesprek. Want de illusie dat met een dashboard de complexe werkelijkheid ook echt kan worden beheerst, is even risicovol als navigeren in de mist.

Femke de Vries is managing partner bij &samhoud, bijzonder hoogleraar toezicht aan de Rijksuniversiteit Groningen en oud-bestuurslid van toezichthouder AFM. Reageer via expert@fd.nl.

Share and Enjoy:
  • Print
  • Facebook
  • Twitter
  • LinkedIn
  • email

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *